ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ (ਸਿਹਤ ਡੈਸਕ): ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਵਾਧਾ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ, ਜੋ ਕਿ ਮੈਦਾਨੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਤਾਪਮਾਨ 49 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ‘ਗਰਮੀ ਦੀ ਲਹਿਰ’ (Heatwave) ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਧੇਰੇ ਤਾਪਮਾਨ ਕਾਰਨ ਸਰੀਰ ਦੀ ਤਾਪਮਾਨ ਨਿਯੰਤਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਖਤਰਾ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਗੰਭੀਰ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ, ਸਿਹਤ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਆਮ ਜਨਤਾ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਸਥਾਰਤ ਐਡਵਾਈਜ਼ਰੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਨਵਜੰਮੇ ਬੱਚਿਆਂ, ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ, ਗਰਭਵਤੀ ਔਰਤਾਂ, 65 ਸਾਲ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ, ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ, ਮੋਟਾਪੇ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਵਿਅਕਤੀਆਂ, ਅਤੇ ਦਿਲ ਜਾਂ ਹਾਈ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਵਰਤਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
ਹੇਠਾਂ ਸਿਹਤ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਮੁੱਖ ਹਦਾਇਤਾਂ ਅਤੇ ਸਾਵਧਾਨੀਆਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:
ਸਭ ਲਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸਾਵਧਾਨੀਆਂ
- ਸਮੇਂ ਦੀ ਚੋਣ: ਬਾਹਰਲੇ ਕੰਮ ਸਵੇਰੇ ਜਾਂ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਠੰਢੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਿਪਟਾਓ।
- ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੇ ਰਹੋ: ਹਰ ਅੱਧੇ ਘੰਟੇ ਬਾਅਦ ਪਾਣੀ ਪੀਓ, ਭਾਵੇਂ ਪਿਆਸ ਨਾ ਵੀ ਲੱਗੀ ਹੋਵੇ। (ਨੋਟ: ਮਿਰਗੀ, ਦਿਲ, ਗੁਰਦੇ ਜਾਂ ਜਿਗਰ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਵਾਲੇ ਮਰੀਜ਼, ਜੋ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਸੀਮਿਤ ਖੁਰਾਕ ‘ਤੇ ਹਨ, ਪਾਣੀ ਵਧਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲੈਣ)।
- ਪਹਿਰਾਵਾ: ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਸਮੇਂ ਹਲਕੇ ਰੰਗ ਦੇ, ਪੂਰੀ ਬਾਂਹ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਢਿੱਲੇ ਸੂਤੀ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੋ।
- ਸਿਰ ਢੱਕੋ: ਸਿੱਧੀ ਧੁੱਪ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਛਤਰੀ, ਟੋਪੀ, ਤੌਲੀਆ, ਪੱਗ ਜਾਂ ਦੁਪੱਟੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰੋ।
- ਖੁਰਾਕ: ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਮੌਸਮੀ ਫਲ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ (ਤਰਬੂਜ, ਖਰਬੂਜਾ, ਖੀਰਾ, ਟਮਾਟਰ ਆਦਿ) ਵੱਧ ਖਾਓ। ਓ.ਆਰ.ਐੱਸ. (ORS), ਨਿੰਬੂ ਪਾਣੀ, ਲੱਸੀ ਅਤੇ ਨਾਰੀਅਲ ਪਾਣੀ ਵਰਗੇ ਘਰੇਲੂ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰੋ।
- ਰਵਾਇਤੀ ਨੁਸਖੇ: ਪਿਆਜ਼ ਦਾ ਸਲਾਦ ਅਤੇ ਕੱਚੇ ਅੰਬ ਨਾਲ ਨਮਕ ਅਤੇ ਜੀਰੇ ਦਾ ਸੇਵਨ ਗਰਮੀ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਵਿੱਚ ਸਹਾਈ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਘਰ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਰੱਖਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ
- ਸਰੀਰ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ: ਧੁੱਪ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਸਨਸਕ੍ਰੀਨ ਅਤੇ ਚਸ਼ਮੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰੋ। ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਨਹਾਓ।
- ਭੋਜਨ: ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਵੱਧ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਖਾਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਥੋੜ੍ਹੀ-ਥੋੜ੍ਹੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰ ਖਾਓ।
- ਘਰ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਰੱਖੋ: ਘਰ ਨੂੰ ਹਵਾਦਾਰ ਬਣਾਓ। ਛੱਤਾਂ ‘ਤੇ ਪਰਾਲੀ ਵਿਛਾਉਣ ਜਾਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਉਗਾਉਣ ਨਾਲ ਤਾਪਮਾਨ ਘੱਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਗਿੱਲੇ ਤੌਲੀਏ ਟੰਗਣ ਨਾਲ ਵੀ ਠੰਢਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਹੇਠਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ‘ਤੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੋ।
ਗਰਮੀ ਦੌਰਾਨ ਕੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ (ਖਾਸ ਮਨਾਹੀ)
- ਦੁਪਹਿਰ 12:00 ਵਜੇ ਤੋਂ 3:00 ਵਜੇ ਤੱਕ ਸਿੱਧੀ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਸਖ਼ਤ ਪ੍ਰਹੇਜ਼ ਕਰੋ।
- ਚਾਹ, ਕੌਫੀ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਸੇਵਨ ਤੋਂ ਬਚੋ।
- ਕਾਰਬੋਨੇਟਿਡ ਜਾਂ ਵੱਧ ਸ਼ੱਕਰ (Sugar) ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ ਨਾ ਪੀਓ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਾਟ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
- ਤਲੇ ਹੋਏ, ਬਾਹਰਲੇ ਜਾਂ ਬਾਸੀ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਹੇਜ਼ ਕਰੋ।
- ਬੱਚਿਆਂ ਜਾਂ ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਬੰਦ ਵਾਹਨ (ਕਾਰ ਆਦਿ) ਵਿੱਚ ਨਾ ਛੱਡੋ।
ਗਰਮੀ ਦੇ ਮਾੜੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਲੱਛਣ
ਆਮ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ 36.4°C ਤੋਂ 37.2°C ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਤੋਂ ਵੱਧ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਹੀਟ ਰੈਸ਼ (ਅਲਰਜੀ), ਹੀਟ ਐਡੀਮਾ (ਸੋਜ), ਹੀਟ ਕ੍ਰੈਂਪਸ (ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚ), ਅਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਵਰਗੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਲੱਛਣਾਂ ‘ਤੇ ਖਾਸ ਧਿਆਨ ਦਿਓ:
- ਚੱਕਰ ਆਉਣਾ ਜਾਂ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣਾ।
- ਮਤਲੀ ਜਾਂ ਉਲਟੀ ਆਉਣਾ।
- ਸਿਰ ਦਰਦ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਿਆਸ ਲੱਗਣਾ।
- ਪਿਸ਼ਾਬ ਘੱਟ ਆਉਣਾ ਜਾਂ ਗੂੜ੍ਹੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦਾ ਆਉਣਾ।
- ਸਾਹ ਅਤੇ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਨ ਦਾ ਤੇਜ਼ ਹੋਣਾ।
(ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਅਜਿਹੇ ਲੱਛਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੇ ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਉਸਨੂੰ ਠੰਢੀ ਛਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਓ, ਪਾਣੀ/ਤਰਲ ਪਦਾਰਥ ਦਿਓ ਅਤੇ ਜ਼ਰੂਰਤ ਪੈਣ ‘ਤੇ ਡਾਕਟਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ।)
ਹੀਟ ਸਟ੍ਰੋਕ (ਲੂ ਲੱਗਣਾ): ਇੱਕ ਮੈਡੀਕਲ ਐਮਰਜੈਂਸੀ
ਹੀਟ ਸਟ੍ਰੋਕ ਇੱਕ ਜਾਨਲੇਵਾ ਸਥਿਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਖਤਰਨਾਕ ਲੱਛਣ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ, ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਮੈਡੀਕਲ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ 108 ਜਾਂ 102 ‘ਤੇ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ:
- ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ: ਦੁੱਧ/ਖੁਰਾਕ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨਾ, ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚਿੜਚਿੜਾਪਣ, ਮੂੰਹ ਸੁੱਕਣਾ/ਅੱਖਾਂ ਧੱਸ ਜਾਣਾ, ਜਾਂ ਸੁਸਤ ਪੈਣਾ।
- ਵੱਡਿਆਂ ਵਿੱਚ: ਚਮੜੀ ਦਾ ਗਰਮ, ਲਾਲ ਅਤੇ ਸੁੱਕੀ ਹੋਣਾ; ਸਰੀਰ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ 40°C ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਣਾ; ਗੁੰਮਰਾਹੀ ਜਾਂ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ; ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ; ਜਾਂ ਸਾਹ ਦਾ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਹੋਣਾ।
ਮਦਦ ਦੀ ਉਡੀਕ ਦੌਰਾਨ ਮੁੱਢਲੀ ਸਹਾਇਤਾ: ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਐਮਬੂਲੈਂਸ ਜਾਂ ਮੈਡੀਕਲ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੀ, ਮਰੀਜ਼ ਨੂੰ ਠੰਢੀ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਲਿਟਾਓ, ਉਸਦੇ ਕੱਪੜਿਆਂ/ਸਰੀਰ ‘ਤੇ ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕੋ ਅਤੇ ਪੱਖਾ ਝੱਲੋ ਤਾਂ ਜੋ ਸਰੀਰ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਘੱਟ ਸਕੇ।
ਸਿਹਤ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਆਮ ਜਨਤਾ ਟੀਵੀ, ਅਖਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ (mausam.imd.gov.in) ਰਾਹੀਂ ਮੌਸਮ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲੈਂਦੀ ਰਹੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦਾ ਖਾਸ ਖਿਆਲ ਰੱਖੇ।
